Draagt wildlife-toerisme bij tot dierenbescherming?
- Basisprincipes -
Wildlife-toerisme en ecotoerisme
*artikel in het Engels kan je hier vinden.
In de laatste decennia is wildlife-toerisme en ecotoerisme wereldwijd enorm toegenomen. Op het eerste zicht is dit goed nieuws, maar dit zou ook zomaar eens een (negatieve) invloed kunnen hebben op dierenbescherming. Daarnaast kan wildlife-toerisme ook bepaalde soorten onder druk zetten waardoor het dierenwelzijn wordt aangetast. Ecotoerisme werd aanvankelijk gezien als een vooruitgang binnen de ontwikkelde landen. Ecotoerisme kende en snelle opmars en werd een internationale business. De focus van ecotoerisme ligt hem in de minimale impact (zowel op het plaatselijke milieu als op de cultuur), educatie en bewustzijn en zorgt voor een financieel voordeel voor de lokale bevolking in combinatie met het verzekeren van toekomstig natuurbehoud. Vaak wordt ecotoerisme aangehaald als alternatief voor natuur vernietigende activiteiten zoals bosbouw, commerciële visvangst, landbouw, enz… Door het succes van zowel ecotoerisme als wildlife-toerisme zorgen ook zij voor een extra druk op de wilde dieren en die natuurlijke rijkdommen.
Wildlife-toerisme: review
Door het succes van zowel ecotoerisme als wildlife-toerisme zorgen ook zij voor een extra druk op de wilde dieren en die natuurlijke rijkdommen. Deze blog focust verder op het effect van ecotoerisme op de wilde dieren (wildlife-toerisme), wat vaak omschreven wordt als ‘wildlife watching’. In mindere mate gaat deze blog in op het sociale aspect maar ik hoop wel een goed overzicht te geven van de mogelijke invloeden van wildlife-toerisme op de dieren enerzijds en op de lokale bevolking anderzijds. In mijn slot ga ik nog even dieper in op hoe de toekomstige rol van wildlife-toerisme ligt om bij te dragen aan dierenbescherming. (Ook verwijs ik graag naar mijn ervaringen in Botswana waar een van mijn taken was om toeristen te interviewen en te peilen naar hun ervaringen tijdens hun wildlife safari. Botswana English blog).
‘Wildlife watching’
Om beter te begrijpen wat het effect van safari’s en het observeren van dieren in het wild heeft op deze dieren, moeten we eerst nagaan wat de mensen verwachten van zo een dieren observatie ervaring. De belangrijkste elementen van een memorabele observatie kan onderverdeeld worden in enkele categorieën: 1) charismatische dieren, 2) grote hoeveelheden (zowel de massa aan dieren als de diversiteit), 3) eerste observatie (in het leven van de observator), 4) mate van verrassing, 5) drama in de natuur (prooi en roofdier interacties) en 6) nabijheid. Kortom, mensen houden ervan om dieren van nabij te bekijken en dus moeten we de dieren ‘zichtbaar’ maken.
Wanneer we dieren dicht benaderen zullen de dieren hier doorgaans op reageren en hebben we een invloed op hun gedrag. Deze reactie varieert tussen verschillende soorten en zelfs tussen de verschillende levensfases binnen een soort. Dieren kunnen op 3 manieren reageren op de nabijheid van mensen: 1) vermijding, 2) gewoonwording (accepteren) en 3) aangetrokken worden. Gewoon wording en aangetrokken worden zijn manieren die gebruikt worden om wilde dieren bij (nabij) bijzijn van de mens te accepteren.

Vermijding
Vermijding (‘avoidance’) is het gedrag dat van nature bij de meeste dieren voorkomt. Hiervoor gebruiken ze aanpassingen om te vermijden dat ze een maaltijd worden voor roofdieren. Dit is voorgekomen uit de historische jacht, waarbij de mens allerlei dieren doodmaakten (om op te eten). De meeste dieren gaan dus mensen vermijden. Hier tegenover staan de wildlife-toerisme trips die de dieren willen observeren, bij voorkeur van dichtbij. Doordat dieren de mensen actief gaan vermijden, gaat dit een invloed hebben op hun tijdbestek dat ze in rusten, foerageren en voortplanting kunnen steken. Daarnaast kunnen de dieren ook uit hun voorkeursleefgebied worden gedrukt wanneer de toeristen er zijn, maar eveneens kunnen de toeristen de roofdieren storen bij het vangen van een prooi.
Dieren reageren verschillend naargelang de manier waarop ze benaderd worden. Zo gaan kangoeroes meer op de vlucht slaan als je ze te voet benadert dan per auto. Ook het spotlighten (dieren zoeken in het donker met een felle lamp) kan ervoor zorgen dat dieren later tevoorschijn komen. Dit kan er dan voor zorgen dat er een daling is in de kwantiteit en de kwaliteit van het opgenomen voedsel. Maar uit onderzoek blijkt dat wanneer een welbepaalde route veel gebruikt wordt, dat verschillende soorten zich hieraan gewoon worden.
De aanwezigheid van wildlife-toerisme kan ook voor stress zorgen bij de dieren. Naast zichtbare stress, bijvoorbeeld weglopen, kunnen dieren ook ‘onzichtbare’ stress voelen zonder dat het gedrag van het dier verandert. Dit kan waargenomen worden als bijvoorbeeld een toenamen in ademhalingsfrequentie of hartslag. Uit onderzoek blijkt dat zowel bij wolven als bij wapiti’s het stressniveau stijgt wanneer ze worden benadert door toeristen op sneeuwscooters. Uiteindelijk kan stress ook een verlaging van de immuniteit tot ziektes met zich meebrengen. Daarnaast zijn ook de potentiële ziektes die mensen met zich meebrengen een gevaar voor de plaatselijke dieren. Hierbij is de overdracht van ziektes van mensen naar apen een van de grootste bedreigingen.
Voorlopig heeft wetenschappelijk onderzoek echter nog niet kunnen aantonen dat stress door wildlife-toerisme een invloed heeft op populatieniveau van grote zoogdieren, maar dergelijke invloeden zijn al wel geobserveerd in verschillende pinguïn soorten.
Gewoonwording & aangetrokken worden
Gewoonwording (‘habituation’) en aangetrokken worden (‘attraction’) zijn 2 manieren om dieren dichter bij de mens te brengen. Deze 2 methoden worden geregeld gebruikt om het succes van de wildlife trips te verhogen. Het verschil tussen deze 2 processen moet gezien worden in de tijd. Gewoon wording is een zeer traag proces, verschillende jaren, terwijl aantrekking dit proces aanzienlijk versneld. Voor het aantrekken van dieren wordt meestal voedsel gebruikt.
Gewoonwording
Gewoonwording is “de reductie in reactie op herhalende en neutrale stimuli”, in dit geval de menselijke aanwezigheid. Na een lange tijd zullen dieren de menselijke aanwezigheid tolereren door minder of niet meer op de vlucht te slaan. Tijdens wetenschappelijk onderzoek op bijvoorbeeld apen wordt deze techniek wel eens toegepast. Door het onderzoek van Dr. Dian Fossey op berggorilla’s werden deze gewoon aan de aanwezigheid van mensen en zorgde dit ervoor dat wildlife-toerisme mogelijk werd (hoewel Dr. Fossey hier zeer kritisch tegenover stond).
Doordat sommige dieren minder schuw werden van mensen, ontstond er een plaats waar bepaalde diersoorten beter konden overleven. Dit kon bijvoorbeeld doordat er in gebieden met meer menselijke activiteit de predatie-druk van roofdieren lager ligt, of waarbij bepaalde diersoorten het beter gaan doen bij menselijke verstoring. Uiteindelijk kan dit een effect hebben op de samenstelling en het functioneren van het hele ecosysteem.
Aantrekking
Aantrekking (‘attraction’) is een andere methode om het succes van een bepaalde soort te zien te vergroten. Meestal worden de dieren aangetrokken naar een plaats waar ze goed zichtbaar zijn. Hierbij wordt vaak voedsel gebruikt, zoals bijvoorbeeld het uitleggen van kadavers, maar ook (artificiële) waterplassen zijn goed om dieren zichtbaar te maken. In het eerste geval zullen de dieren al snel de mens associëren met voedsel en zullen zich hierdoor aangetrokken voelen. Sommige lodges zijn speciaal gebouwd in de nabijheid van zulke aantrekkingen voor een uitstekend uitzicht voor hun klanten. Enkele dieren kunnen hier een voedselafhankelijkheid ontwikkelen en verwachten dat ze telkens gevoed worden en gaan hun natuurlijk gedrag wat verliezen. Anderzijds zullen andere dieren meer tijd spenderen rond vuilnis en campings, wat op zijn beurt voor meer mens-dier interacties zal zorgen. Uiteindelijk zouden de dieren ook mensen kunnen beginnen volgen in de hoop eten te krijgen. Deze dieren kunnen assertief en gevaarlijk worden na verloop van tijd. Ook het bijvoederen van dieren kan dergelijke effecten hebben. Hoewel het effect van bijvoederen eerder een effect zal hebben op het foerageergedrag en kan ook de verspreiding van assertieve individuen of soorten bevoordelen.
Verstoring tijdens sensitieve perioden
Het broedseizoen is een van de meest sensitieve periode in het leven van wilde dieren, maar tegelijkertijd zijn dit ook de meest populaire momenten voor de mensen die dieren willen observeren in het wild. Hierbij is er de kans dat wildlife-toerisme een negatief effect zal uitoefenen op verschillende diergroepen. Hoewel wetenschappelijk onderzoek momenteel nog schaars is, kan het meeste bewijs gevonden worden bij mariene vogels. De ouderlijke vogels worden hier afgeleid tijdens het broedseizoen, waarbij het bezoeken van dergelijke kolonies ervoor zorgt dat er minder ouderzorg is, wat voor een stijging in de predatie van jongen kan zorgen. Ook zorgt dit ervoor dat er minder eieren zullen uitkomen, wat gelinkt wordt met een daling in het voortplantingssucces. Naast vogels zijn er gelijkaardige wetenschappelijke bevindingen in reptielen gevonden. Door het gebrek aan lange termijn studies op zoogdieren, is hier nog geen uitsluitsel over wat het effect op zoogdieren is, maar het lijkt erop dat de effecten gelijkaardig zijn.
Dierenbescherming: beheersmaatregelen
Naast al deze negatieve effecten op dieren, kan wildlife-toerisme ook een positieve impact hebben. Deze positieve effecten kunnen samengevat worden in 4 categorieën. Ten eerste kan wildlife-toerisme zorgen voor directe dierenbescherming en kan bijdragen aan wetenschappelijk onderzoek. Ten tweede kan wildlife-toerisme een financiële bijdrage leveren aan dier- en natuurbescherming. Ten derde zijn er de sociaal-economische voordelen waarbij de lokale bevolking bij het project wordt betrokken. Als laatste kan wildlife-toerisme zorgen voor educatie en bewustwording rond dierenwelzijn en bescherming.

Om deze eerder vermelde negatieve effecten op dieren te verkleinen zijn er enkele beheersmaatregelen die genomen kunnen worden. Een degelijk beheer is de sleutel tot succes van elke wildlife-toerisme business, maar op dit moment missen strikte regels in grote delen van de wereld. Deze regels moeten strikte objectieven en doelen hebben, die na verloop van tijd kunnen geëvalueerd worden aan indicatoren. Deze indicatoren zijn variabelen het effect van de genomen (maat)regelen kan nagaan en indien nodig aanpassen.
Bijvoorbeeld het aantal bezoekers aan een beverburcht is indicator. Hierbij kunnen maatregelen genomen worden om ervoor te zorgen dat niet enkel deze ene beverburcht een groot aantal bezoekers krijgt, maar de druk verspreiden over verschillende burchten. Hier nog enkele andere voorbeelden van maatregelen die genomen kunnen worden om de negatieve effecten op dieren te verminderen: stel een maximum aantal bezoekers in voor een gebied, zorg voor een verspreiding van de bezoekers, gebruik uitsluitend bestaande uitkijkpunten, maak regels over minimale afstand tussen mens en dier, enz… Om mogelijke stress bij verschillende dieren te verminderen is het belangrijk om rustgebieden te behouden en bijvoorbeeld ‘off-road’ rijden te verbieden. In de praktijk kan dit bijvoorbeeld toegepast worden door het wildlife-toerisme te concentreren rond gebieden die al verstoord zijn, zoals bijvoorbeeld ruïnes of andere bezienswaardigheden.
Naast de manier van benaderen van dieren is het ook belangrijk om het aspect van menselijk gedrag even te bekijken. Enkele gedragingen die een effect hebben om dieren zijn: praten (roepen), uit het autoraam hangen, kleur van de kledij, enz… In sommige gebieden is er nog steeds nood aan educatie over hoe zich te gedragen rond (bedreigde) diersoorten.
Wetenschappelijk onderzoek is nodig om dergelijke regels te maken. Zoals eerder al is aangehaald is er een gebrek aan lange termijn gedragsstudies op landdieren. Verder onderzoek zou moeten focussen op the relatie tussen korte termijn en lange termijn effecten, sensitieve perioden voor specifieke diersoorten, het effect op de hele gemeenschap (plant en dier) in plaats van enkel op de zich enkel op de dieren te richten die rechtstreeks beïnvloed worden (dus ook het effect om dieren die minder fotogeniek zijn). Daarnaast moeten ook de indicatoren en de omstandigheden voor duurzaam wildlife-toerisme (met succesvolle lokale partners) verder onderzocht worden. Vele delen op aarde zijn op de goede weg met het opstellen en opvolgen van deze regels. Zo is er bijvoorbeeld in Kenya een verbod op de jachtsport en zijn in Zuid-Afrika vele parken omheind. Aan de andere kant is er in Azië en Zuid-Amerika nog veel niet-duurzaam wildlife-toerisme door een gebruik aan regels en richtlijnen. Maar in grote delen van de wereld, vooral zichtbaar in Azië en Noord-Amerika, zijn we dezelfde trend: weg van de jachtsport richting het observeren van wilde dieren.
Nog even benadrukken dat een succesvol en duurzaam wildlife-toerisme enkel kan bereikt worden door samen te werken met de lokale bevolking. Wildlife-toerisme is vaak in concurrentie met jacht, stroperij, illegale en ongecontroleerde bosbouw, enzovoort… waarbij het dus van belang is om de lokale bevolking te laten delen in de successen om te vermijden dat zij zelf stropers worden.
Tot Slot
Een ding is zeker, “de wereld heeft wildlife-toerisme nodig, maar het werkt niet zonder de dieren” (artikel uit The Guardian – Engels). Uiteindelijk zijn ook niet alle negatieve effecten enkel en alleen toe te schrijven aan het observeren van dieren en de wildlife-toerisme business. Kort samengevat wordt de negatieve invloed van wildlife-toerisme veroorzaakt door the frequentie, intensiteit, afstand tussen mens en dier, levensfase en andere stimuli (bijvoorbeeld geluid, licht, voedsel, enz…). Op dit moment is het nog onduidelijk of dit effect op landzoogdieren enkel op het individueel niveau spelen of dat het tot op populatieniveau reikt. Daartegenover staat dat het bij vogels en reptielen al wel duidelijk is dat wildlife-toerisme een effect heeft op de populatie dynamica. Deze kennis is zeker nodig als het gaat over bedreigde diersoorten, waarbij zelfs stress op het individueel niveau kan leiden tot problemen om de soort te behouden. Ik geloof wel dat wildlife-toerisme op een duurzame manier kan worden uitgevoerd en zo kan bijdrage tot het beschermen van diersoorten en hun leefomgeving. Indicatoren zijn ideaal om te kijken wat de effecten zijn van wildlife-toerisme en zouden meer gebruikt moeten worden. Daarnaast is het van belang dat richtlijnen en maatregelen verder worden verfijnd om de impact op die dierenwereld zo klein mogelijk te maken. Hierbij is het belangrijk om de nadruk te leggen op bewustwording en educatie van toeristen, alsook de lokale bevolking, over onder andere hoe zich te gedragen rond dieren. Uiteindelijk komt het neer op meer onderzoek rond al deze effecten en deze dan om te zetten in beheersmaatregelen.
Uiteindelijk is het dus niet alleen de verantwoordelijkheid van reisorganisaties en touroperatoren, maar ook van de klanten zelf om hun effecten op de wilde dieren zo klein mogelijk te maken. Daarnaast wil ik nog even vermelden dat ik nog verschillende blogs heb rond het observeren van dieren tijdens mijn ervaringen (zowel vrijetijdsreizen als tijdens mijn vrijwilligerswerk). Veel van deze blogs zijn in het Engels. Een overzicht kan je hier vinden.
Daarnaast nog enkele Engelse artikels die het waard zijn om eens te bekijken:
- Responsible Travel about wildlife tourism to save endangered species.
- National Geographic: Visitors Can’t Tell If a Tourist Attraction Is Bad for Animals: If you are going on a ‘wildlife tourism trip’, make sure to do research on activities and companies that are not harming the animals.

Wildlife Impulse
Wildlife Impulse is een blog rond wildlife en natuurbelevenis. Deze Nederlandstalige blog focust iets meer op natuurbeleving dichter bij huis. Niet alleen meer focus op België, maar ook een focus op dichter bij huis. Denk maar aan wat je in je omgeving allemaal kan vinden.
Uiteraard is er ook nog plaats voor blogs rond natuur en wildlife van de rest van de wereld. Dit wil ik jullie zeker niet ontnemen. Maar daarrond is de Engelse versie van deze website iets uitgebreider: Engelse Wildlife Impulse blog.
Wildlife Impulse is ook op YouTube:
https://www.youtube.com/c/wildlifeimpulse
